Jankowo Park

Położenie Jankowa najlepiej odczytywać nie jako pojedynczy punkt na współczesnej mapie, lecz jako fragment historycznego krajobrazu Kujaw. Zespół pałacowo-parkowy powstał w ścisłym związku z zachodnim brzegiem Jeziora Pakoskiego, przebiegiem dawnych dróg oraz układem pobliskich miejscowości. Historyczne mapy pozwalają prześledzić, jak zmieniały się nazwy, granice, sieć komunikacyjna i relacje między majątkiem, jeziorem a otaczającymi go osadami.

Na kolejnych opracowaniach kartograficznych Jankowo pozostaje rozpoznawalnym punktem lokalnego układu przestrzennego. Czytelne są jego powiązania z Pakością, Inowrocławiem, Janikowem i Kruszwicą, a także znaczenie jeziora jako naturalnej osi krajobrazu. Zestawienie map z różnych okresów pozwala zobaczyć nie tylko trwałość położenia samego majątku, lecz również przekształcenia linii brzegowej, dróg i zabudowy w jego sąsiedztwie.

Drugi zestaw ilustracji uzupełnia zapis kartograficzny o widoki pokazujące, w jaki sposób położenie Jankowa i topografia terenu były dokumentowane w różnych okresach. Razem mapy i fotografie tworzą przestrzenne wprowadzenie do dalszej historii miejscowości: od dawnego układu osadniczego, przez rozwój majątku ziemskiego, po zachowany do dziś zespół pałacowo-parkowy. Pozwalają także lepiej zrozumieć, dlaczego jezioro, ukształtowanie terenu oraz przebieg dróg miały tak duże znaczenie dla rozwoju tego miejsca.

Historia kompleksu pałacowo-parkowego w Jankowie sięga drugiej połowy XVI wieku, gdy jego właścicielem był Andrzej Jankowski, a następnie rodziny Popowskich i Pląskowskich. Okres XVIII wieku bywa opisywany jako słabiej udokumentowany pod względem kolejnych właścicieli. W XIX stuleciu majątek przechodził na kolejnych gospodarzy w ramach normalnych, ówczesnych transakcji majątkowych, a w 1854 roku nabył go Simon Albert Hepner.

Pałac wzniesiono w stylu neogotyckim. Choć dokładna data jego powstania nie jest dziś w pełni pewna, wiadomo, że w 1863 roku był już ukończony. W przekazach pojawiają się sugestie, że projektantem mógł być znany pruski architekt Friedrich August Stüler, choć istnieje też hipoteza, że autorem był twórca z jego kręgu.

Zanim powstał pałac, na terenie majątku istniał park w stylu angielskim, w którym sadzono rzadziej spotykane gatunki drzew i krzewów. Rodzina Hepnerów pozostawała właścicielem kompleksu do końca II wojny światowej. Ponieważ spadek po Simonie Albercie przechodził w linii żeńskiej, w 1941 roku nieruchomość znalazła się w rękach Urszuli von Geyr, urodzonej w Jankowie, która wraz z mężem, Teodorem von Geyr, objęła majątek. Zarządzanie majątkiem nie trwało jednak długo - zbliżający się front wymusił ewakuację. Okres gospodarowania rodziny Hepnerów był przez miejscową ludność wspominany jako czas sprawnego prowadzenia majątku.

W 1946 roku Jankowo i Ludwiniec zostały przejęte przez Skarb Państwa Polskiego i rozparcelowane na mniejsze gospodarstwa rolne, a folwark przekształcono w Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną. Przez długie lata pałac nie doczekał się remontu, a w jednej z jego części urządzono chlewnię. W rezultacie w latach osiemdziesiątych stan budynku był bardzo zły: dewastacja postępowała, część dachu zawaliła się, a stropy i schody uległy zniszczeniu.

Po roku 1989 pałac zmieniał właścicieli, przechodząc kolejno w ręce prywatnych inwestorów. Największą próbę remontu podjęto w 1991 roku - mimo błędów konserwatorskich udało się wówczas uratować budynek przed całkowitą degradacją. Jednak z powodu ograniczonych środków finansowych prace pozostały nieukończone, a kolejne podejścia do ratowania obiektu napotykały te same bariery. Mimo życzliwości i merytorycznej pomocy ze strony służb konserwatorskich pozyskanie stabilnego finansowania okazało się trudne: nie udało się pozyskać środków z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego ani z innych publicznych źródeł. Wobec wyczerpania własnych środków Spółka Jankowo Park podjęła decyzję o ogłoszeniu przetargu na sprzedaż nieruchomości, z nadzieją na znalezienie nabywcy, który będzie mógł kontynuować prace i przywrócić temu miejscu pełnię jego historycznego znaczenia.

Pałac w Jankowie położony jest malowniczo na wypiętrzonym brzegu w zachodniej części Jeziora Pakoskiego i otoczony dziewiętnastowiecznym parkiem. Po drugiej stronie rezydencji, za pałacem, znajdują się budynki gospodarcze. Cały kompleks - pałac, park i zaplecze gospodarcze - otacza półkoliście droga biegnąca w znacznej części wzdłuż brzegu jeziora i łącząca Mogilno z Pakością. Dalej rozciągają się pola uprawne, dawniej należące do majątku. Do pałacu prowadzą dwie drogi odchodzące od tego traktu: pierwsza biegnie przez teren z zabudowaniami gospodarczymi, druga - reprezentacyjna - wiedzie gości parkową aleją, aż przed ich oczami ukazuje się front budynku z charakterystyczną prostokątną wieżą.

Pałac wzniesiono w stylu neogotyckim, szczególnie popularnym w XIX wieku w Europie Środkowej, także na terenach pozostających wówczas pod zaborem pruskim. Styl ten, nawiązujący do form średniowiecznych, podkreślał reprezentacyjny charakter rezydencji i wagę tradycji. Do dziś nie wiadomo, kto był architektem obiektu. Rodzinne przekazy łączą projekt z Friedrichem Augustem Stülerem; bardziej prawdopodobne wydaje się jednak, że pełnił on rolę konsultanta, a właściwy projekt powstał w kręgu jego współpracowników. Charakter budowli, a zwłaszcza narożne wieże, bywa zestawiany także ze stylem innego pruskiego architekta - Georga Hitziga.

Budowa przebiegała kilkufazowo: pierwszą część ukończono przed 1863 r., kolejną prawdopodobnie pod koniec XIX wieku, przy czym nowsza partia była nieco wyższa od starszej. Powodem rozbudowy mógł być m.in. fakt, że w pałacu mieszkały dwie rodziny: Simona Alberta Hepnera oraz jego córki Adolphine Luise z mężem Paulem Strussbergiem.

Pałac zwrócony jest fasadą na zachód, a na Jezioro Pakoskie wychodzi elewacja ogrodowa. Cały budynek odznacza się dekoracyjnością. Głównym akcentem bryły jest prostokątna wieża z ostrołukowymi prześwitami, wtopiona od południa w masę budynku. Front ozdabiają również kolejne wieże: okrągła w narożu południowym oraz czworoboczna w narożu północnym. Poszczególne naroża podkreślają wieżyczki sterczynowe, a górne krawędzie ścian wieńczą blanki.

Uroku dodają pałacowi nadwieszane kolumienki z dekoracyjnymi kapitelami w kształcie liści, balustrady z motywem trójliścia, ozdobne płyciny w ściankach parapetowych oraz ryzalit z portykami. Portyki wypełniono kartuszami i wstęgą z niemieckimi sentencjami o moralizatorskim charakterze, z których część udało się odczytać (pisownia zachowana wg odczytu). Napisy w kartuszach na frontowych portykach głoszą: Das Bauens Müli, das Bauens Lust. Hat mauchen schon viel Golg geburst. - (Trud budowania, umiłowanie budowli, niejednego już drogo kosztowało) Wilkommen Gott wilkommen, Abschied nicht genommen. - (Witając Boga, witając, pożegnanie nie będzie wieczne) Natomiast w kartuszach umieszczonych na elewacji zwróconej w stronę ogrodu przeczytać można: Sitzt du gut so Sitze fest, Alter Sitz das ist der best. - (Siedzieć trwale to siedzieć dobrze, stara siedziba jest najlepsza) Bete und arbeite. - (Módl się i pracuj)

Budynek ma wydłużony, nieregularny kształt. Najdłuższa oś wynosi 54,5 m, najkrótsza - 20 m, a powierzchnia użytkowa obejmuje blisko 2 200 m². Reprezentacyjne wejście do pałacu prowadzi przez zachodni portyk podtrzymujący taras na pierwszym piętrze. Przez bliźniaczy portyk po przeciwnej stronie pałacu można było wyjść do ogrodu.

W pałacu mieszkały dwa pokolenia prowadzące odrębne gospodarstwa, co znajduje odbicie w układzie pomieszczeń. Osią kompozycyjną była biegnąca przez środek pałacu największa sala, obok której znajdował się reprezentacyjny hol o wysokości dwóch kondygnacji, ze świetlikiem ozdobionym malowidłami na szybach. Drugie wejście i hol ulokowano w dalszej, południowej części budynku. Pomieszczenia położone na lewo od sali odpowiadały funkcjom tych po prawej stronie. Podobnie na piętrze: pomiędzy częścią użytkowaną przez obie rodziny nie istniała wyraźna łączność, a do każdej prowadziły osobne klatki schodowe - jedna w niższej partii pałacu, bezpośrednio z holu, druga z korytarza położonego obok holu ze świetlikiem. Pałac był całkowicie podpiwniczony.

Parter miał charakter reprezentacyjny: oprócz największej sali znajdowały się tu dwa salony, jadalnia, sala bilardowa oraz biura. Na piętrze mieściły się sypialnie i ubieralnie, pokoje nauczycielki i służącej, pokoje dziecięce i do robót krawieckich oraz pokoje gościnne - dwa z nich połączone były z tarasami. W piwnicach zlokalizowano pomieszczenia gospodarcze, a także pokoje mieszkalne, łazienki i jadalnie służby. Każda z rodzin miała oddzielną kuchnię i spiżarnię, wspólnie dzielono natomiast pralnię.

Pałac od zawsze zachwycał malowniczą bryłą, skomplikowanym rzutem i wyjątkowym położeniem nad jeziorem; bywał określany jako jedna z bardziej okazałych rezydencji północnej Polski. Tym wyraźniej widać, jak wiele znaczą konsekwentne prace konserwatorskie i inwestycyjne - obiekt tej klasy szczególnie zasługuje na przywrócenie mu dawnej rangi.

W zakresie ochrony konserwatorskiej kluczową wartość stanowi bryła pałacu. Zalecenia konserwatorskie dotyczą przede wszystkim przywrócenia właściwego wykończenia elewacji: po usunięciu ocieplenia ze styropianu budynek powinien zostać otynkowany tynkiem naturalnym, a stolarka okienna wymieniona na drewnianą. W odniesieniu do wnętrz konserwator dopuszcza pełną swobodę aranżacyjną. Układ i wystrój pomieszczeń nie zachowały już istotnych wartości historycznych na skutek zniszczeń i przekształceń, jakie nastąpiły w okresie PRL.

Prezentowane w tej galerii fotografie pokazują obecny, surowy stan wnętrz pałacu. Zdjęcia mają charakter informacyjny i służą przede wszystkim jako materiał poglądowy dla potencjalnego inwestora - dokumentują układ przestrzeni oraz zakres prac, jaki może zostać zaplanowany w przyszłości. Zgodnie z zaleceniami konserwatorskimi wartość historyczną i ochroną objęta jest przede wszystkim bryła obiektu, natomiast wnętrza - po licznych modernizacjach w okresie PRL oraz po późniejszych pracach ratunkowych - nie zachowały czytelnych, oryginalnych elementów o istotnej wartości historycznej. W trakcie remontu ratunkowego wykonano m.in. stropy żelbetowe oraz wypełnienia z gazobetonu, co dodatkowo zmieniło historyczną substancję wnętrz.

W praktyce oznacza to, że przyszły nabywca ma dużą swobodę w projektowaniu aranżacji i przebudowy wnętrz, oczywiście z uwzględnieniem wymogów formalnych, zaleceń konserwatorskich i standardów bezpieczeństwa. Historycznie stropy były drewniane, a wnętrza posiadały bogatsze wykończenia, w tym liczne elementy stolarki i detale drewniane - jednak do naszych czasów zachowała się jedynie nieliczna dokumentacja tych rozwiązań.

Jednym z najbardziej naturalnych kierunków wykorzystania pałacu może być przywrócenie mu funkcji prywatnej rezydencji. Skala budynku pozwala wydzielić reprezentacyjne salony, bibliotekę, gabinety, apartamenty rodzinne i przestrzenie dla gości, a także rozbudowane zaplecze gospodarcze i rekreacyjne. Połączenie pałacu, historycznego parku, bezpośredniego sąsiedztwa jeziora i znacznej powierzchni terenu daje możliwość stworzenia miejsca zapewniającego prywatność, spokój i kontakt z naturą, a jednocześnie pozostającego w rozsądnej odległości od większych miast regionu.

Obiekt może również stać się kameralnym hotelem historycznym, pensjonatem premium lub zespołem apartamentów przeznaczonych na dłuższe pobyty. Wysokie i przestronne wnętrza dają możliwość zaprojektowania pokoi o zróżnicowanym charakterze, sal wypoczynkowych, biblioteki, restauracji oraz części klubowej. Autentyczna architektura pałacu i krajobraz parku mogłyby tworzyć doświadczenie znacznie wykraczające poza zwykły nocleg - pobyt w miejscu, którego historia i otoczenie stanowią integralną część oferty.

Duży potencjał ma także działalność restauracyjna, weselna i eventowa. Reprezentacyjne sale mogłyby zostać przeznaczone na przyjęcia, uroczystości rodzinne, kolacje tematyczne, koncerty kameralne, wystawy lub spotkania okolicznościowe. Park i teren nad jeziorem stwarzają dodatkowe możliwości organizowania ceremonii plenerowych, sesji fotograficznych, wydarzeń sezonowych i eleganckich przyjęć w otoczeniu zieleni. Odpowiednio zaprojektowane zaplecze techniczne pozwoliłoby obsługiwać zarówno klientów indywidualnych, jak i większe wydarzenia zamknięte.

Pałac może pełnić również funkcję centrum konferencyjnego, szkoleniowego lub miejsca wyjazdów firmowych. Oddalenie od miejskiego zgiełku sprzyja pracy koncepcyjnej, spotkaniom zarządów, warsztatom i pobytom integracyjnym, natomiast rozległy park pozwala uzupełnić program o zajęcia plenerowe, rekreację i odpoczynek. Połączenie sal konferencyjnych, miejsc noclegowych, restauracji i przestrzeni wspólnych mogłoby stworzyć spójny obiekt obsługujący firmy, instytucje i organizacje poszukujące niestandardowego miejsca do pracy i spotkań.

Innym kierunkiem może być działalność związana z wypoczynkiem, odnową biologiczną, rehabilitacją lub pobytami regeneracyjnymi. Bliskość Inowrocławia, znanego z tradycji uzdrowiskowych, tężni solankowych i zaplecza sanatoryjnego, może stanowić ważne uzupełnienie takiej koncepcji. W pałacu można wyobrazić sobie część hotelową, gabinety zabiegowe, strefę spa, sale ćwiczeń, przestrzenie ciszy i relaksu, a w parku ścieżki spacerowe, miejsca wypoczynku i programy aktywności na świeżym powietrzu. Charakter miejsca sprzyjałby ofercie nastawionej na dłuższy pobyt, regenerację i spokojne tempo życia.

Jankowo może także rozwijać funkcję kulturalną, muzealną i edukacyjną. Wnętrza mogłyby pomieścić ekspozycję poświęconą historii pałacu, rodzinie Hepnerów, archeologii okolic Jeziora Pakoskiego oraz przemianom miejscowego krajobrazu. Uzupełnieniem mogłyby być ścieżki historyczne w parku, pracownie edukacyjne, archiwum, przestrzeń wystaw czasowych lub centrum interpretacji lokalnego dziedzictwa. Taki program można łączyć z działalnością turystyczną, noclegową i eventową, budując obiekt wielofunkcyjny, którego poszczególne części byłyby uruchamiane etapami. Wpisanie pałacu i parku do rejestru zabytków może również otwierać możliwość ubiegania się o dofinansowanie prac konserwatorskich, remontowych i rewitalizacyjnych, zależnie od dostępnych programów, zakresu inwestycji i spełnienia wymaganych kryteriów.